ORKİDE

Orkide, salepgiller (Orchidaceae) familyasını oluşturan, 15-35 bin kadar gösterişli çiçekli ve çok yıllık otsu bitki türünün ortak adı. Orkide adı Yunancada yumurtalık anlamına gelen orkhis sözcüğünden kaynaklanır; bu ad bazı orkide türlerinin yumurtalığı ya da erbezini andıran yumrularından ötürü verilmiştir. Kutup bölgeleri dışında, dünyanın hemen her yerinde bulunan, özellikle de tropik bölgelerde yaygın olan bu bitkiler toprakta ya da başka bitkilerin üzerinde yetişir. Havadan nem emebilen zarımsı bir örtüyle kaplı süngersi kökleri vardır. Türlerin büyük bir bölümü kendi besinini kendi üretir, buna karşılık bazıları ölü organik maddeler üzerinde yaşarlar ve köklerinde ortak yaşam sürdüren bir mantar yardımıyla beslenirler.

Orkidelerde iki tip büyümeye rastlanır. Büyük bir bölümü her yıl yeni bir yatay gövde oluşturur; bu gövdenin soğanı andıran şişkin bölümüne yalancı soğan adı verilir. Bazı orkide türleri ise her yıl yeni çiçek ve yaprakların katıldığı, giderek uzayan dik bir gövdeye sahiptir. Büyüklükleri 2 mm ile 38 cm arasında değişen çiçekler tek olarak ya da dik ve sarkık salkımlar halinde bulunur.

Orkideler renkleri ve biçimleri çok çeşitlilik gösteren iki yanlı bakışımlı çiçeklere sahiptir; çiçeklerin üç çanakyaprağı ve biri dudak biçimini almış taçyaprakları vardır. Rengi ve biçimiyle öbür taçyapraklardan ayrılan dudak genellikle çiçeğin alt bölümünde bulunur. Çiçeğin ortasında ise erkek ve dişi üreme organlarının birbirine kaynaşmasıyla oluşmuş, çomak biçimli bir yapı (kolon) yer alır. Çoğu orkide türü kolonun üstünde bir, ender olarak da yanlarında iki erkekorgan taşır. Çiçektozları

unlu ya da mumsu görünümlü kümelerde toplanmıştır. Orkidelerde tozlaşma çoğunlukla böcek ya da kuşlarla olur, bazen rüzgârla ya da kendi kendine tozlaşmaya da rastlanır. Pek çok orkide türünde çapraz döllenmeyi sağlayacak bazı mekanizmalar gelişmiştir. Örneğin bazı türlerin çiçekleri dişi böceklere benzediği için çiftleşmek isteyen erkek böceklerin saldırısına uğrar ve böylece böceklerin vücuduna yapışan çiçektozları çiçekten çiçeğe taşınır.

Orkideler, içinde 2 milyonu aşkın tohum bulunabilen meyveler (ya da tohum kılıfları) üretirler. Tohumların çok küçük boyutlarda olması, bazı uzmanları bu bitkilerin yer aldığı takımı Microspermae adıyla sınıflamaya yöneltmiştir.

Orkideler değerli süs bitkileridir. Bunların en yaygın olanları arasında başlıca Cattleya, Cymbidium, Vanda ve Laelia sayılabilir. Yapılan melezleme çalışmalarıyla bahçe ve seralarda yetiştirilen, ayrıca ticari çiçekçilikte de değerli olan binlerce melez çeşit geliştirilmiştir. Pleurothallis, Lepanthes ve Stelis de çiçekçilikte değerli çok küçük orkide cinsleridir. Süs dışında başka amaçlarla da yararlanılan orkidelerden, örneğin Vanilla tohumlarından koku verici bir madde (vanilya) çıkarılır; bazı türlerden de halk arasında ilaç, yerel içecek ve yiyecekler hazırlanır.